Co to jest badanie doodbytnicze prostaty
Badanie doodbytnicze prostaty, w skrócie DRE (od angielskiego digital rectal examination), to najstarsza i najprostsza metoda oceny gruczołu krokowego. Lekarz w rękawiczce wprowadza palec do odbytnicy i przez jej cienką ścianę bada tylną część prostaty. Badanie trwa kilkadziesiąt sekund, nie wymaga żadnego sprzętu i od dziesięcioleci jest stałym elementem wizyty u urologa. Mimo rozwoju badań obrazowych i oznaczeń PSA wciąż dostarcza informacji, których nie daje żadne inne badanie: o konsystencji gruczołu, jego symetrii i bolesności.
Jak przebiega badanie krok po kroku
Pacjent najczęściej leży na boku z kolanami przyciągniętymi do klatki piersiowej albo stoi pochylony do przodu, opierając łokcie o leżankę. Lekarz nakłada żel na palec i delikatnie wprowadza go do odbytnicy, oceniając gruczoł po jego zewnętrznej stronie. Całe badanie zajmuje zwykle kilkanaście–kilkadziesiąt sekund. Większość mężczyzn odczuwa dyskomfort lub parcie, ale nie silny ból; wyraźna bolesność pojawia się przy ostrym zapaleniu prostaty i jest wtedy wskazówką diagnostyczną.
Do badania nie trzeba się specjalnie przygotowywać: nie obowiązuje post, nie jest potrzebna lewatywa ani opróżnianie pęcherza. Przed badaniem lekarz pyta o dolegliwości i wypełnia z pacjentem kwestionariusz IPSS, który porządkuje objawy ze strony dolnych dróg moczowych.
Co lekarz ocenia podczas badania
Urolog ocenia przede wszystkim wielkość, konsystencję i symetrię gruczołu, obecność bruzdy środkowej, guzków oraz tkliwość. Samo badanie nie jest rozpoznaniem, lecz jedną z wielu przesłanek. Poniższa tabela pokazuje, co może oznaczać konkretny wynik.
| Znalezisko | Możliwe znaczenie | Kolejny krok |
|---|---|---|
| gruczoł gładki, sprężysty, symetryczny | stan prawidłowy | kontrola zgodnie z zaleceniami |
| gruczoł powiększony, gładki | łagodny rozrost prostaty | ocena objawów, IPSS, obserwacja |
| stwardnienie, guzek, asymetria | podejrzenie raka prostaty | PSA, rezonans, ewentualna biopsja |
| bolesność, rozmiękanie | zapalenie prostaty | diagnostyka zakażenia, leczenie |
| zatarcie bruzdy środkowej | możliwe zaawansowanie procesu | pilna diagnostyka urologiczna |
Dlaczego DRE wciąż ma znaczenie, skoro jest PSA i rezonans
Skoro istnieje PSA i rezonans magnetyczny, po co badanie palcem? Odpowiedź jest prosta: DRE i PSA uzupełniają się. W części przypadków guz wyczuwalny palcem występuje przy prawidłowym stężeniu PSA i badanie palpacyjne bywa wtedy pierwszym sygnałem ostrzegawczym. Europejskie badanie przesiewowe, którego wyniki opublikowano w „New England Journal of Medicine”, wykazało, że wczesne wykrycie raka prostaty zmniejsza śmiertelność z powodu tej choroby, a ocena palcem pozostaje w nim elementem wstępnej diagnostyki. DRE jest tanie, natychmiast dostępne i nie wymaga skierowania na drogie obrazowanie.
Czego DRE nie wykryje: uczciwie o granicach badania
Trzeba powiedzieć jasno, czego DRE nie potrafi. Palec sięga tylko tylnej i bocznej powierzchni gruczołu, więc zmiany w części przedniej lub centralnej prostaty pozostają poza zasięgiem. Czułość badania jest ograniczona – wiele wczesnych nowotworów nie jest wyczuwalnych, a część stwardnień ma przyczynę niezłośliwą, na przykład zwapnienia lub przebyty stan zapalny. Dlatego prawidłowy wynik DRE nie wyklucza raka, a niepokojący nie jest rozpoznaniem. Badanie traktuje się jako uzupełnienie oznaczenia PSA i oceny objawów, a nie samodzielny test przesiewowy.
Co dalej po nieprawidłowym wyniku DRE
Nieprawidłowy wynik DRE zwykle prowadzi do oznaczenia PSA i konsultacji urologicznej, a w Polsce do skierowania z POZ do poradni urologicznej w ramach NFZ. Współczesna diagnostyka opiera się na rezonansie magnetycznym poprzedzającym biopsję. Randomizowane badanie opublikowane w „New England Journal of Medicine” pokazało, że biopsja celowana na podstawie rezonansu wykrywa istotne klinicznie raki tak samo skutecznie jak biopsja systematyczna, a przy tym rzadziej wykrywa zmiany nieistotne i zmniejsza liczbę niepotrzebnych zabiegów. Dzięki temu mężczyzna z nieprawidłowym DRE nie musi od razu przechodzić biopsji – najpierw wykonuje się obrazowanie.
DRE w Polsce: NFZ, POZ i ceny prywatne
W Polsce badanie doodbytnicze wykonuje urolog podczas wizyty ambulatoryjnej. Skierowanie do poradni urologicznej w ramach NFZ wystawia lekarz rodzinny w POZ, a samo badanie jest częścią refundowanej wizyty, bez osobnej kolejki. Prywatna konsultacja urologiczna z badaniem DRE kosztuje zwykle 150–300 zł. Decyzja o rozpoczęciu badań zależy od wieku i obciążeń rodzinnych – moment pierwszego badania i jego częstotliwość ustalaj z urologiem, a nie na podstawie pojedynczego wyniku.