Przyczyny problemów z prostatą i czynniki ryzyka

Trzy różne mechanizmy, trzy różne przyczyny

Mówiąc o „problemach z prostatą”, mamy w rzeczywistości na myśli trzy odrębne stany, które mają zupełnie inne przyczyny. Mylenie ich prowadzi do szukania niewłaściwych rozwiązań.

Ten artykuł skupia się głównie na dwóch pierwszych, bo to one odpowiadają za większość dolegliwości, z którymi mężczyźni zgłaszają się do lekarza.

Przyczyny bakteryjne

Zakażenie bakteryjne odpowiada za mniejszość przypadków zapalenia prostaty – szacunkowo 5–10%. Kiedy jednak występuje, przyczyna jest jednoznaczna i leczenie ma jasny cel.

Najczęstsze patogeny:

• Escherichia coli – odpowiada za większość zakażeń bakteryjnych prostaty
• Klebsiella, Proteus, Enterococcus, Pseudomonas
• Drobnoustroje przenoszone drogą płciową: Chlamydia trachomatis, Neisseria gonorrhoeae, Mycoplasma

Jak bakterie trafiają do gruczołu: najczęściej drogą wstępującą z cewki moczowej, przez cofanie się zakażonego moczu do przewodów prostaty, po zabiegach urologicznych (cewnikowanie, biopsja) lub – rzadziej – drogą krwi z innego ogniska zapalnego.

Co zwiększa ryzyko zakażenia: założony cewnik moczowy, niedawna biopsja prostaty, zaleganie moczu w pęcherzu, kamica dróg moczowych, cukrzyca i obniżona odporność, a także stosunki bez zabezpieczenia z nowym partnerem lub partnerką.

Przyczyny niebakteryjne – najczęstsze i najbardziej złożone

Około 90% przewlekłych dolegliwości to zespół, w którym posiew nie wykrywa bakterii. To nie znaczy, że dolegliwości są „wymyślone” – oznacza, że mechanizm jest inny i bardziej złożony.

Napięcie mięśni dna miednicy

Najlepiej udokumentowany mechanizm. Przewlekle napięte, nieumiejące się rozluźnić mięśnie dna miednicy uciskają struktury nerwowe i naczyniowe, wywołując ból oraz zaburzając oddawanie moczu. Sytuacja przypomina przewlekły skurcz karku po wielogodzinnej pracy przy biurku – tyle że w mniej oczywistej lokalizacji. Sprzyja temu długie siedzenie, stres i nawyk nieświadomego zaciskania mięśni.

Sensytyzacja układu nerwowego

Przy długo trwającym bólu układ nerwowy „uczy się” bólu – próg pobudliwości spada i bodźce, które wcześniej nie bolały, zaczynają być odbierane jako ból. To zjawisko znane z innych zespołów bólu przewlekłego i tłumaczy, dlaczego u części pacjentów usunięcie pierwotnej przyczyny nie kończy dolegliwości.

Refluks moczu do przewodów prostaty

Cofanie się moczu do przewodów gruczołu wywołuje odczyn zapalny o charakterze chemicznym, bez udziału bakterii.

Czynniki zapalne i autoimmunologiczne

U części pacjentów w wydzielinie prostaty stwierdza się podwyższone stężenia cytokin prozapalnych mimo ujemnych posiewów, co sugeruje udział mechanizmów immunologicznych.

Stres jako czynnik podtrzymujący

Przewlekły stres nasila napięcie mięśniowe i modyfikuje odczuwanie bólu. Nie jest „przyczyną wymyśloną” – jest realnym, mierzalnym elementem błędnego koła, dlatego techniki redukcji stresu bywają skuteczne tam, gdzie farmakologia zawiodła.

Dlaczego prostata powiększa się z wiekiem

Łagodny rozrost prostaty to inny mechanizm niż zapalenie – proces hormonalny, nie zapalny.

Testosteron w komórkach gruczołu jest przekształcany przez enzym 5-alfa-reduktazę w dihydrotestosteron (DHT) – androgen o znacznie silniejszym działaniu na tkankę prostaty. DHT pobudza komórki gruczołu do podziałów. Z wiekiem, mimo spadku ogólnego poziomu testosteronu, wrażliwość tkanki na DHT rośnie, a proporcje hormonów płciowych się zmieniają. Gruczoł stopniowo się powiększa i uciska cewkę moczową.

Skala zjawiska: zmiany o charakterze rozrostu stwierdza się u około połowy mężczyzn po 50. roku życia i u zdecydowanej większości po 80. Nie u wszystkich powodują one dolegliwości – objawy zależą bardziej od kierunku wzrostu gruczołu niż od jego wielkości.

Ryzyko rośnie przy otyłości brzusznej, cukrzycy typu 2, zespole metabolicznym, braku aktywności fizycznej i przy obciążeniu rodzinnym.

Czynniki ryzyka: co możesz zmienić, a czego nie

Uczciwy podział – bo część popularnych porad dotyczy rzeczy, na które nie ma się wpływu.

Czynniki niemodyfikowalne

• Wiek – najsilniejszy czynnik dla BPH i raka prostaty
• Obciążenie rodzinne – problemy z prostatą u ojca lub brata zwiększają ryzyko
• Genetyka i pochodzenie etniczne
• Przebyte zabiegi urologiczne

Czynniki, na które masz wpływ

• Otyłość brzuszna – tkanka tłuszczowa trzewna zmienia gospodarkę hormonalną i podtrzymuje stan zapalny o niskim nasileniu
• Siedzący tryb życia – wielogodzinne siedzenie bez przerw zwiększa napięcie dna miednicy i pogarsza ukrwienie miednicy
• Insulinooporność i cukrzyca typu 2
• Palenie tytoniu – pogarsza mikrokrążenie
• Nadmiar alkoholu – działa moczopędnie i drażniąco na pęcherz
• Odwodnienie – zagęszczony mocz silniej drażni drogi moczowe
• Wstrzymywanie moczu – regularne odkładanie wizyty w toalecie sprzyja zaleganiu
• Przewlekły stres i niedobór snu
• Jazda na rowerze bez odpowiedniego siodełka – długotrwały ucisk na krocze

Mity i nieporozumienia

Kilka przekonań, które regularnie pojawiają się w rozmowach, a nie mają potwierdzenia w danych.

Co z tego wynika w praktyce

Trzy wnioski warte zapamiętania:

1. Bakterie odpowiadają za mniejszość przypadków. Dlatego kolejna kuracja antybiotykowa bez potwierdzonego posiewu rzadko rozwiązuje problem, a bywa, że opóźnia właściwe rozpoznanie.
2. Napięcie mięśni dna miednicy jest przyczyną niedocenianą. U pacjentów z przewlekłym bólem miednicy i ujemnym posiewem fizjoterapia uroginekologiczna bywa skuteczniejsza niż farmakoterapia.
3. Czynniki metaboliczne łączą się z prostatą. Otyłość brzuszna, insulinooporność i brak ruchu zwiększają ryzyko zarówno rozrostu, jak i nasilenia objawów. To obszar, w którym zmiana stylu życia ma realny, mierzalny efekt.

Ustalenie mechanizmu w konkretnym przypadku wymaga badania lekarskiego – posiewu moczu, badania per rectum, oceny objawów w skali IPSS, a u części pacjentów także badania USG i oznaczenia PSA.